Deur Kevin Winter, Senior Navorser in Omgewings- en Geografiese Wetenskappe, Universiteit van Kaapstad. Eerste gepubliseer in The Conversation op 12 Augustus 2026
Elke dag vloei miljoene liter besoedelde water deur talle Suid-Afrikaanse riviere en verdwyn in die see.
In Suid-Afrika is die klein Stiebeuelrivier in Franschhoek, sowat 75 kilometer oos van Kaapstad, erg besoedel. Riool en besoedelde reënwater loop in die rivier in weens ontoereikende sanitasie- en dreineringsstelsels wat die nabygeleë informele nedersetting Langrug bedien. Ses-en-twintig duisend (26 000) mense woon daar in digbevolkte behuising, waar verouderde en oorbelaste infrastruktuur sukkel om kop bo water te hou.
Ek is ‘n waternavorser by die Universiteit van Kaapstad se Future Water-instituut en navorsingsdirekteur by ‘n buite-kampus-navorsingsfasiliteit genaamd die Water Hub, in Franschhoek. Ek is deel van ‘n groep waternavorsers wat nouer saam met die natuur werk – en daaruit leer – as ‘n manier om water te behandel en te hergebruik.
Die navorsing by die Water Hub vind plaas by ‘n ou, ongebruikte rioolwaterbehandelingsaanleg. Ons ontwikkel hierdie navorsingsterrein tot ‘n lewende laboratorium om maniere te demonstreer hoe uiters gekontamineerde water in ‘n veilige hulpbron omskep kan word sonder die byvoeging van chemikalieë.
In ‘n onlangse navorsingsartikel het ons uiteengesit wat ons ontdek het in ‘n projek waar ons natuurlike waterfiltreringstelsels opgerig het om die water uit die Stiebeuelrivier skoon te maak. Ons het ou droogbeddens, wat eens gebruik is om slik van die voormalige rioolwaterbehandelingsaanleg op die terrein te droog, omskep in plekke om die water te filtreer.
Ons het hierdie beddens gevul met klein klippies, biochar (‘n hout-grondstof wat blootgestel is aan ‘n temperatuur van 800 grade Celsius) en growwe sand. Die besoedelde rivierwater syfer stadig deur hierdie filterbeddens, wat besoedelingstowwe soos bakterieë en voedingstowwe verwyder. Ná ongeveer vyf dae is die water skoon genoeg om vir besproeiing te gebruik.
Ons navorsing het bevind dat dit baie doeltreffend is. Die natuurlik behandelde water het konsekwent geen E. coli-bakterieë bevat nie, wat toon dat dit nie meer deur menslike of dierlike afval gekontamineer was nie. Dit het ook 85% tot 95% van die ammonia en fosfor verwyder wat riviere en damme besoedel. Hierdie besoedelingstowwe word in die filterbeddens vasgevang, waar natuurlik voorkomende mikrobes op baie van die besoedeling voed en dit afbreek. Die plante absorbeer ook oortollige voedingstowwe soos ammonia en fosfor, wat help om die water skoon te maak voordat dit terugvloei in die rivier of vir besproeiing gebruik word.
Natuurgebaseerde stelsels kan nie behoorlik funksionerende rioolwaterbehandelingswerke heeltemal vervang nie weens die groot volume water wat uit dorpe en stede kom. Maar die bevindings is belangrik omdat dit wys dat natuurgebaseerde waterbehandelingstelsels wat nie elektrisiteit of duur toerusting benodig nie, munisipaliteite kan help wat sukkel met stygende elektrisiteitskoste, agteruitgaande infrastruktuur en beperkte tegniese vaardighede.
Natuurgebaseerde rioolwaterbehandeling kan gemeenskappe help om beter gebruik te maak van beperkte watervoorrade. In plekke wat deur droogte en klimaatsverandering geraak word, bied dit ‘n plaaslike bron van behandelde water wat hergebruik kan word vir boerdery en ander doeleindes.
Natuurgebaseerde behandeling van besoedelde water by die Water Hub
Die Stiebeuelrivier wat ons bestudeer het, is só besoedel dat plaaslike inwoners dit nie meer kan gebruik nie. Eens ‘n plek om in die bolope te baai, het dit ‘n stortingsterrein vir vaste afval geword.
Die rivier dra ook oormatige E. coli-bakterieë. Die E. coli-vlakke daarvan is hoër as 400 000 kolonievormende eenhede per 100 ml. In Suid-Afrika sê watergehalteriglyne dat mense nie in aanraking moet kom met water waar E. coli-vlakke hoër as 130 tellings per 100 ml is nie.
Dit bevat ook hoë vlakke van ammonia en fosfor uit huishoudelike skoonmaakmiddels, wat groot algebloeie kan veroorsaak. Hierdie algebloeie verander mere en stadigmense riviere groen en ontneem hulle van suurstof. Bo-op dit is mikroplastiek en spore van medisyne gevind.
Die resultaat is ‘n stadige maar onverbiddelike agteruitgang in watergehalte, ‘n toename in behandelingskoste vir die munisipaliteit en groeiende druk op die reeds skaars varswatervoorraad.
Water wat deur riool besoedel is, word gewoonlik behandel deur energie-intensiewe metodes, insluitend chemiese ontsmetting.
Die grootskaalse biofiltreringstelsel wat ons gebou het, vereis dit nie. Ons pomp water uit die Stiebeuelrivier na ‘n 10 000-liter-tenk en laat dit dan uitloop na twee toevoertenks. Hierdie tenks voer ‘n biofilter (‘n natuurlike stelsel om water te filtreer).
Die ontwerp wat ons gebruik het, boots die manier na waarop gesonde vleilandstelsels water natuurlik suiwer.
Ons navorsing het bevind dat die stelsel:
- ammonia- en fosfaatkonsentrasies konsekwent met tot 90% verminder
- 99% van skadelike bakterieë verwyder
- meer as 90% verwydering van sommige farmaseutiese verbindings en mikroplastiek bereik.
Ongeveer 50 000 liter gekontamineerde water word elke dag behandel. Ongeveer 3 000 liter per dag word gebruik om groentetuine te besproei wat deur jong vroue van die informele nedersetting bestuur word. Hierdie tuine bied geleenthede vir vaardigheidsontwikkeling, ondervinding in voedselproduksie en die ontwikkeling van kleinskaalse ondernemings.
Die res word terug in die rivier uitgelaat. Dit speel ‘n belangrike rol, aangesien skoon water lewensonderhoud aan rivierstelsels en plantlewe bied sodat hulle op hul beurt die water skoonmaak wat stroomaf vloei.
Wat volgende moet gebeur
Die Water Hub wys hoe rioolwater skoongemaak en hergebruik kan word naby die plek waar dit geproduseer word, in plaas daarvan om op groot, sentrale behandelingsaanlegte te steun. Hierdie plaaslike benadering kan in ander gemeenskappe gekopieer word. Die desentralisering van waterbehandeling maak dit makliker om watergehalte te verbeter in gebiede waar dienslewering deur munisipaliteite besig is om in te tuimel.
Dit is relatief goedkoop om ‘n natuurgebaseerde stelsel soos hierdie op te rig. Die instandhoudingskoste en vaardighede wat vir die basiese bedrywighede benodig word, is minimaal. Om die stelsel te bedryf, vereis dit egter dat mense die watergehalte gereeld monitor en veranderings aanbring wanneer nodig, soos om die watervloei te verstadig of te versnel, of om te reageer op veranderings in weer- of besoedelingsvlakke.
Ons navorsing toon dat die kombinasie van wetenskap, ingenieurswese en gemeenskapsdeelname kan lei tot produktiewe bates wat in staat is om voedselproduksie te ondersteun, lewensbestaan te skep en watersekuriteit te versterk. Dit wys hoe gedesentraliseerde waterinfrastruktuur ook gelyktydig lewensbestaan kan ondersteun, en dat rioolwater nie meer net as afval gesien hoef te word nie, maar as ‘n waardevolle hulpbron wat herwin en hergebruik kan word.
In Afrika-lande, waar skoon, veilige water een van ons kosbaarste hulpbronne word, kan die les om saam met die natuur te werk eerder as daarteen, blyk een van die slimste beleggings te wees wat ons kan maak.
